Vì sao tòa tháp xếp khối của con bạn thực ra đang xây dựng một thiên tài (và nên mua loại nào)
Có điều gì đó thật kỳ diệu khi ngắm một em bé chập chững xếp các khối cao hơn cả đầu mình. Tôi sẽ bật mí cho bạn một bí mật nhỏ: những khối gỗ và gạch nhựa đơn giản ấy đang làm nhiều hơn việc chỉ khiến con bận rộn—chúng đang kết nối những bộ não nhỏ cho toán học, kỹ thuật và khả năng giải quyết vấn đề. Đây là hướng dẫn thân thiện mà tôi ước mình có khi lần đầu dạo quanh các quầy đồ chơi.
Bạn biết khoảnh khắc con phá đổ tòa tháp mà chúng vừa dành mười phút cẩn thận xây rồi cười như được mùa không? Tôi từng nghĩ đó chỉ là sự hỗn loạn. Nhưng rồi một người bạn—đồng thời là chuyên gia phát triển trẻ em—đã chỉ ra rằng mỗi cú chao đảo, mỗi lần sập, mỗi tiếng “lại nữa!” đều là một thí nghiệm khoa học. Tôi bắt đầu quan sát kỹ hơn và nhận ra cô ấy đã đúng. Khối xếp hình về cơ bản là những giáo viên tí hon cải trang, và những lợi ích của khối xếp hình mà trẻ hấp thụ thực sự đáng kinh ngạc—kiểm soát vận động tinh, tư duy không gian, các khái niệm toán học sớm, tính kiên trì, thậm chí cả ngôn ngữ khi bạn kể lại quá trình chơi. Nhưng với quá nhiều lựa chọn ngoài kia, bạn bắt đầu từ đâu? Hãy cùng phân tích như thể chúng ta đang trò chuyện bên tách cà phê nhé.
Trước tiên, cuộc tranh luận muôn thuở: khối gỗ so với khối nhựa. Tôi đã dành quá nhiều thời gian ở các cửa hàng đồ chơi để thử nghiệm điều này, và đây là những gì tôi nhận thấy. Khối gỗ có cảm giác nặng, đầm tay và dễ chịu rất tuyệt. Chúng thường không sơn hoặc dùng màu nhuộm không độc hại, mang lại trải nghiệm giác quan tự nhiên—hoàn hảo cho môi trường học tập theo phương pháp Montessori, nơi sự đơn giản và kết cấu thực tế được đề cao. Chúng xếp chồng mà không cần khớp nối, vì vậy trẻ thực sự phải học cách giữ thăng bằng. Một bộ khối đơn vị (unit blocks) cổ điển có thể đồng hành cùng trẻ trong nhiều năm, từ những tòa tháp đơn giản đến những lâu đài cầu kỳ. Mặt khác, khối nhựa (như một số loại gạch lắp ráp) nhẹ hơn, thường có màu sắc rực rỡ, và có động tác bấm khớp “tách-tách” gây nghiện, có thể dễ thao tác hơn đối với bàn tay nhỏ. Một số cha mẹ lo lắng về độ an toàn của nhựa, nhưng các thương hiệu uy tín đều không chứa BPA. Ở nhà tôi, chúng tôi dùng cả hai: khối gỗ cho trò chơi tưởng tượng mở, yên tĩnh, còn khối nhựa khi các con muốn xây thứ gì đó thách thức trọng lực nhờ các khớp nối. Cả hai đều có siêu năng lực riêng.
Nếu chúng ta nói về những khối xếp hình tốt nhất mà trẻ chập chững thực sự có thể chơi mà không nản, kích thước quan trọng vô cùng. Với nhóm một tuổi, bạn muốn những khối to, bo tròn cạnh và không thể nuốt được. Tôi rất thích các khối xốp lớn hoặc những khối gỗ chunky vừa vặn hoàn hảo trong bàn tay mũm mĩm. Khi trẻ bắt đầu xây dựng thực sự—thường vào khoảng 18 tháng—đó là lúc nỗi ám ảnh xây tháp khối bắt đầu. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy chúng có thể xếp cao đến mức nào chỉ với một chút luyện tập. Cháu gái tôi từng xây một tòa tháp cao hơn cả người cháu, một tay giữ khối dưới cùng cho vững và lè lưỡi ra đầy tập trung. Đó chính là vật lý thuần túy và giải quyết vấn đề ngay tại chỗ.
Vào khoảng ba tuổi, thế giới xây dựng thực sự mở ra. Đó là lúc bạn bắt đầu tìm kiếm những món đồ chơi giáo dục cho trẻ 3 tuổi mà bé yêu thích và cũng ngấm ngầm dạy điều gì đó. Điểm đặc biệt ở độ tuổi này là: bé thích kể chuyện và đóng vai, vì vậy các khối trở thành đạo cụ. Bé sẽ xây một “cái chuồng” cho con bò đồ chơi hoặc một “bãi đỗ xe” cho những chiếc xe đồ chơi. Đây là thời điểm lý tưởng để các khối lắp ráp phát huy thế mạnh. Và điều đó dẫn chúng ta đến cuộc đối đầu mà nhiều cha mẹ gặp phải: lego duplo hay mega bloks. Tôi đã mua cả hai, đã dẫm phải cả hai trong bóng tối (đau như nhau), và đã quan sát trẻ chơi với cả hai. Các viên gạch Lego Duplo cực kỳ chuẩn xác—độ khít (clutch power) vừa phải: đủ chặt để gắn với nhau nhưng không quá chặt đến mức trẻ mẫu giáo không thể tách ra. Các chủ đề rất đáng yêu, và các bộ thường đi kèm các nhân vật nhỏ có các bộ phận chuyển động. Mặt khác, Mega Bloks có xu hướng hơi lỏng hơn và thường có giá phải chăng hơn, đặc biệt là các túi lớn gạch cơ bản. Chúng có một số mảnh lớn, độc đáo có thể khơi gợi các công trình sáng tạo. Thành thật mà nói, với hầu hết các gia đình, lựa chọn phụ thuộc vào ngân sách và việc bạn có quan tâm đến khả năng tương thích với các bộ Lego sau này hay không. Các viên gạch Duplo lắp vừa với gạch Lego thường, nên chúng có tuổi thọ dài hơn. Mega Bloks thường chỉ tương thích với Mega Bloks khác. Nếu con bạn thuộc tuýp dễ nản lòng, Mega Bloks—loại hơi dễ lắp ráp hơn—có thể phù hợp hơn. Cả hai đều xứng đáng là đồ chơi STEM mà trẻ thực sự yêu thích vì chúng giới thiệu một cách tự nhiên các nguyên tắc kỹ thuật như độ ổn định và tính đối xứng thông qua việc mày mò thực hành.
Nói đến STEM—khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học—gần đây chắc bạn đã thấy nhãn đó trên mọi hộp đồ chơi. Nhưng bạn không cần một bộ máng lăn bi cầu kỳ hay một con robot lập trình để kích thích trí não. Khi một đứa trẻ thử nghiệm xem có thể nhô một khối ra xa bao nhiêu trước khi nó đổ, đó là kỹ thuật sơ khai. Khi bé đếm xem cần bao nhiêu khối để hai tòa tháp cao bằng nhau, đó là toán. Điều kỳ diệu nằm ở cách bạn, với tư cách người lớn, dạy đồ chơi giáo dục mà không biến nó thành một bài học. Tôi nhận ra rằng cách tốt nhất chỉ là chơi cùng. Hãy đặt những câu hỏi mở như “Con nghĩ điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta đặt khối to lên khối nhỏ?” hoặc “Chúng ta có thể làm cây cầu này vững hơn bằng cách nào?” Bé sẽ bắt đầu diễn đạt bằng lời các thí nghiệm của mình, điều đó phát triển tư duy phản biện. Đó cũng là cốt lõi của việc học với đồ chơi Montessori—theo sở thích của trẻ, cung cấp những món đồ chơi đơn giản, được làm đẹp mắt mời gọi sự khám phá, và kiềm chế ý muốn “sửa” công trình của bé. Bé không sai nếu tòa tháp trông nghiêng vẹo; bé đang kiểm tra một giả thuyết.
Dĩ nhiên, không phải tất cả đồ chơi học tập vui nhộn mà trẻ mẫu giáo yêu thích đều phải là những khối “kinh điển”. Gạch từ tính, khối gai (bristle blocks), bánh răng và đĩa nối đều thuộc nhóm đồ chơi xây dựng và mỗi loại mang lại sự phát triển trí não riêng. Chẳng hạn, gạch từ tính cho phép trẻ khám phá hình học không gian 3D mà không gặp nỗi bực bội vì các mảnh đổ xuống. Nhưng ngay cả thứ đơn giản như một bộ sưu tập các vật liệu rời (loose parts)—hộp, ống, vải vụn—kết hợp với các khối cũng mở rộng trò chơi sang những lĩnh vực đa giác quan phong phú. Tôi từng thấy một bé bốn tuổi dùng các khối gỗ làm “gạch” để xây nơi trú ẩn cho một chú thỏ bông, rồi thêm một mái bằng vải. Đó là kiến trúc, sự đồng cảm và tư duy thiết kế, tất cả trong một.
Vì vậy, lần tới khi bạn đứng nhìn một bức tường đầy đồ chơi xây dựng, hãy hít một hơi. Bạn không cần mua mọi thứ. Hãy bắt đầu với một bộ khối gỗ đơn vị (unit blocks) chắc chắn và một túi lớn gạch lắp ráp—có thể là Duplo nếu bạn hướng tới khả năng tương thích với Lego sau này, hoặc Mega Bloks nếu con bạn thích những công trình tự do, trải rộng. Hãy quan sát xem con bạn bị thu hút bởi điều gì. Có thể bé sẽ dành hàng giờ thiết kế những cây cầu, có thể bé chỉ thích thú khi phá đổ. Dù thế nào, bé đang học chính xác những gì bé cần.